Vrijheid is meer….

Vorige jaar organiseerden studenten bij ons op school voor de eerste keer het festival Global Land. Daarbij wordt op een creatieve manier aandacht besteed aan de verschillende Sustainable Development Goals die we gebruiken om als school op alle niveaus te werken aan duurzaamheid. Ook dit jaar organiseren zij dit festival, waarbij dit jaar het thema “Vrijheid” centraal staat. Dat is natuurlijk geen toeval. Het hele land staat het hele jaar immers in het teken van 75 jaar vrijheid. 75 jaar geleden kwam er een einde aan vijf jaar oorlog ín ons land. Dat was meteen ook de laatste oorlog die daadwerkelijk op het grondgebied van West-Europa heeft plaatsgevonden.

Ook in het onderwijs wordt er veel aandacht aan dit gebeuren besteed. Zo zullen gedurende het hele jaar op scholen ook zogenaamde “gesprekken van de vrijheid” gevoerd worden. Min of meer bekende Nederlanders gaan daarbij met studenten in gesprek over betekenis van en ervaring met (on)vrijheid.

Bij ons op school vindt dat gesprek in Leeuwarden plaats op 14 februari. We heten dan Rob Jetten welkom om met studenten in gesprek te gaan. Ik hoop dat we er een boeiende bijeenkomst van weten te maken waar veel studenten aan deelnemen. Niet zozeer omdat het Rob Jetten is, maar omdat het volgens mij van belang is dat wij onze studenten op dit gebied wat meegeven.

Want waar sta je bij stil, als je stil staat bij 75 jaar vrijheid? Dat zal voor iedereen anders zijn. Daarover denkend, de afgelopen dagen, kwamen bij mij de volgende zaken naar voren:

– De 75 jaar vrijheid die nu gevierd worden, zijn vooral 75 jaar “geen oorlog”

– Hoe belangrijk dat ook is, vrijheid is volgens mij meer dan “geen oorlog”

– Is vrijheid ook niet iets wat we iedere dag al dan niet meemaken? Is het ook niet de vrijheid om te zijn wie je bent, wie je wilt zijn?

– Realiseren we ons op school wel dat we ook groepen studenten hebben voor wie het nog lang geen 75 jaar geleden is dat de oorlog afliep, een groep die vaak nog vrienden en familie heeft in gebieden waar vrijheid een wens is, maar zeker geen realiteit?

– Hoe mooi is het dat we in West-Europa in staat zijn om nu 75 jaar samen te leven zonder oorlog, maar onze wereld wordt steeds groter en in grote delen van die wereld is oorlog nog de dagelijkse realiteit.

Wij streven ernaar om onze studenten de kans te geven zich te ontwikkelen tot praktische wereldburgers. Voor mij is het nadenken over vrijheid in al zijn aspecten, dichtbij en veraf, een onderdeel van die ontwikkeling. Ik hoop dat we daar ruimte voor maken. Niet alleen op 14 februari, maar dagelijks in de manier waarop we met elkaar omgaan.

Burgerschap …. een kwestie van doen!

Afgelopen week nam ik deel aan een workshop onder de titel ‘Wat is goed burgerschap?” Daar waren verder studenten én docenten bij aanwezig. Het was mooi om te zien hoe deze workshop verzorgd werd door twee studenten. En dat deden ze heel goed, met een stevig tempo, goede vragen en heldere opdrachten werden we uitgedaagd om met elkaar het gesprek aan te gaan.

Het eindigde met de vraag: “wat neem je mee van deze workshop?” Mijn reactie was daarbij dat ik in elk geval mijn gedachten over de vraagstelling naar aanleiding van de workshop nog eens goed moest ordenen. En zoals vaker, gebruik ik daar dit blog voor.

Want de vraag is makkelijker gesteld dan beantwoord. En dat bleek ook wel tijdens de workshop. Het ging minder om de invulling van goed burgerschap, dan om de vormgeving van goed burgerschapsonderwijs. En dat is misschien maar goed ook. Daarmee voorkom je dat je een soort van morele oproep gaat doen die duidelijk maakt wat je van mensen vraagt als ze zich een goed burger willen tonen.

Maar …. ik heb al eerder gepleit voor hoge waardering van de opdracht die het MBO heeft als het gaat om de persoonlijke ontwikkeling van studenten. En binnen dat gebied van persoonlijke ontwikkeling neemt burgerschap een belangrijke plaats in. Daarmee bedoel ik niets meer of minder dan dat wij onze studenten de kans geven om keuzes te maken waarmee zij als volwaardig burger deel uit kunnen maken van de samenleving. En hopelijk gaat het daarbij om keuzes die ze bewust maken, nadat ze een afweging gemaakt hebben van voor- en nadelen en eventuele alternatieven.

Dat klinkt redelijk waardevrij en misschien zou het dat ook moeten zijn. Toch zit ik er niet geheel waardevrij in. Als school hebben wij ons uitgesproken voor de Sustainable Development Goals als een soort van richtingaanwijzer voor ons onderwijs én onze organisatie. Dat is geen waardevrije keuze. We maken die keuze omdat we zelf, als mens, maar ook met onze organisatie verantwoordelijkheid willen nemen voor onszelf, de mensen om ons heen en de wereld waarin wij leven. Dat is een verantwoordelijkheid die niet alleen voor vandaag geldt, maar ook van belang is voor de langere termijn. Wat is het effect van mijn keuzes op mezelf en mijn omgeving, vandaag, morgen en daarna? Dat is toch eigenlijk de centrale vraag….

In de workshop was het mooi om te merken dat het belang van burgerschapsvorming, als onderdeel van een opleiding, door iedereen erkend werd. Het gesprek ging er dan ook vooral om hoe we dat beter uitgevoerd krijgen. Want eerlijk is eerlijk, niet iedere student treft het op dit gebied. Nog te vaak wordt burgerschap gegeven “omdat het moet” en niet “omdat we het van belang vinden”.

Dit alles leidde tot enkele aanbevelingen/uitgangspunten waar ik graag mee afsluit:

  • Burgerschap komt pas goed tot zijn recht als het opleidingsteam het belang ervan onderschrijft
  • Daarbij helpt het als we het als school eens worden over enkele pijlers die in alle lessen burgerschap herkenbaar terugkomen, los van de beroepsopleiding die een student volgt
  • Tegelijk moet burgerschapsvorming zich niet beperken tot de aparte lessen. Het is van belang dat zaken die daarin aan bod komen ook terugkomen in de rest van de opleiding.
  • Dat betekent dus dat burgerschapsvorming iets is van álle docenten en niet alleen van de docenten burgerschap
  • Burgerschap ontwikkel je het beste als je studenten uitdaagt om echt in actie te komen op een gebied dat hen raakt
  • Dat vraagt om het bieden van keuzes en ruimte voor concrete activiteiten
  • Laten we die activiteiten ook zichtbaar maken voor elkaar. Op die manier kan inspiratie over en weer ontstaan en helpen we elkaar verder
  • En daarmee is burgerschap iets wat voortdurend in ontwikkeling zal blijven, net zoals de samenleving waarop we studenten graag voorbereiden

Je mág excelleren

Morgen ga ik naar het gala waarmee de Dag van het MBO wordt afgesloten. Wat mij betreft een belangrijke bijeenkomst omdat het een moment is waarop we verschil durven te maken.

Tijdens dat gala worden immers het beste leerbedrijven, de beste leermeester, het beste onderwijsteams, de beste docent én student gekozen die komend jaar als ambassadeur onze sector nóg beter op de kaart zullen zetten.

De “béste”, dat zeggen we niet vaak. We vinden het immers moeilijk om tegen iemand te zeggen dat hij/zij de beste is. Dan zeggen we immers tegen een ander dat die niet de beste is. En dat vinden we vervelend. We zijn immers nogal gewend om vooral naar inspanningen te kijken en minder naar de resultaten.

En toch denk ik dat we in ons MBO meer van dat wedstrijddenken kunnen gebruiken. Met het wedstrijdelement komt immers de uitdaging om de beste te willen zijn. En vooral onze studenten geven al jaren aan dat ze wel wat uitdaging kunnen gebruiken. Daar komt bij dat degenen die die uitdaging aangaan zonder de eerste plaats te bereiken, tijdens de wedstrijd vaak een enorme groei laten zien.

En die groei stopt niet na de bekendmaking. Juist dat jaar van ambassadeurschap is een prachtige gelegenheid om jezelf in compleet nieuwe omstandigheden te leren kennen. Om daar nieuwe dingen te doen en te ontdekken wat je makkelijk en wat je best moeilijk afgaat.

En zou dat niet vaker moeten gebeuren? Ook in de dagelijkse gang van zaken in de klas? Mikken we daar niet te vaak op het gemiddelde? Durven we daar wel verschil te maken? Verwarren we gelijke kansen niet te vaak met gelijke behandeling? Waardoor die gelijke kansen dan juist niet van de grond komen?

Het ROC als toegevoegde waarde … ondubbelzinnig kiezen voor duurzaamheid

Afgelopen weken nam ik deel aan twee internationale conferenties over het (middelbaar) beroepsonderwijs in Europa. Alhoewel er vele onderwerpen aan bod kwamen, was ik daarbij vooral gericht op het vraagstuk hoe we het beroepsonderwijs (meer) kunnen verbinden aan het denken over en werken aan duurzaamheid.

Daarom nam ik plaats in een panel en aan een ronde tafel. Daar sprak ik over de ambitie van onze school om waardevol onderwijs te verzorgen in een waardevolle organisatie. Om die waarden meer vorm te geven omarmen we nu in ons koersplan voor de komende jaren de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties als belangrijk instrument om keuzes te maken.

Want …, dat was in het panel mijn stelling, in het beroepsonderwijs leer je meer dan een beroep. Niet voor niets kennen we in het Nederlandse MBO de drievoudige kwalificatie, waarvan er eentje is dat je in het MBO de kans krijgt om jezelf als persoon te ontwikkelen tot iemand die volwaardig deel kan nemen aan de samenleving. En het vraagstuk van duurzaamheid is niet meer weg te denken uit die samenleving.

Uiteraard betekent dat niet dat wij onze studenten voorschrijven wát ze moeten denken, maar we proberen wel te bevorderen dát ze nadenken over de keuzes die zij maken en de impact die keuzes hebben op hun eigen toekomst en die van hun omgeving.

Gedurende de bijeenkomsten tijdens die conferenties ontstond de volgende drieslag die wellicht behulpzaam is bij het verder uitwerken van die keuze voor de SDG’s. Zou het daarbij niet moeten gaan om:

  • De professionele ontwikkeling van onze studenten
  • De persoonlijke ontwikkelng van onze studenten
  • De ontwikkeling van onze organisatie?

Ik sta kort stil bij alle drie

Professionele ontwikkeling

De wereld van werk heeft steeds meer oog voor duurzaamheid. Dat leidt in alle sectoren tot ontwikkelingen in de beroepen waarvoor wij studenten opleiden. In deze lijn gaat het dan ook om de ontwikkeling van kennis en vaardigheden bij studenten waarmee zij in hun toekomstige beroep te maken zullen krijgen.

In het volgende filmpje valt te zien hoe in feite alle zeventien SDG’s al op een of andere manier terug te zien zijn in onze opleidingen: Global Goals in de beroepsopleiding

Het is onze ambitie om in onze opleidingen meer en meer aan te sluiten bij de ontwikkelingen in het werkveld die inspelen op de groeiende aandacht voor en noodzaak van duurzame ontwikkeling.

Persoonlijke ontwikkeling

Wat mij betreft is persoonlijke ontwikkeling zeker zo belangrijk als de professionele ontwikkleing tot beroepsbeoefenaar. Juist in een school als de onze komen we relatief veel studenten tegen die daarbij wel een steuntje in de rug kunnen gebruiken.

Dat steuntje in de rug proberen we te bieden binnen de opleiding voor een beroep die ze bij ons ontvangen. Dat zal immers hun primaire reden geweest zijn om zich bij ons aan te melden. Maar daarmee is het niet klaar. Expliciete aandacht voor deze persoonlijke ontwikkeling is gewenst, ook los van de beroepsopleiding.

We worden immers niet allemaal kok, maar we zijn wel allemaal “eters”. En daarom is het voor iedereen van belang om na te denken over de keuzes die je als koper en consument van voedsel maakt.

Een belangrijk deel van deze lijn krijgt vorm binnen het onderwijs dat we aanbieden onder de titel “burgerschap”. Al bij de aankondiging van deze nieuwe koers gaf een groep van deze docenten aan dat zij dit een welkome en waardevolle invulling van hun onderwijsprogramma vonden. Daar is een groot deel van hen direct actief mee aan de slag gegaan.

Daarbij past de kanttekening dat dit nog vrij gefragmenteerd gebeurt. De verschillen tussen opleidingen (en docenten) zijn nog groot. Té groot, als we de geluiden van de studenten serieus nemen. Daarom organiseren we in de komende periode het gesprek tussen betrokken docenten en studenten. Dat zou moeten leiden tot:

– Overal komen de SDG’s aan bod in het programma van burgerschap

– Er wordt een aantal minimale afspraken gemaakt over omvang en inhoud van de aandacht die aan SDG’s geschonken wordt

Organisatieontwikkeling

Het is de ambitie van het FC om studenten zich te laten ontwikkelen tot mensen die in hun professionele én persoonlijke leven bewust stilstaan bij de keuzes die zij maken en de impact die die keuzes hebben op hun eigen leven en hun omgeving.

Om dat op een geloofwaardige manier te doen zal ook het FC zich moeten ontwikkelen tot een in alle opzichten duurzame organisatie. Dat moeten we terug kunnen zien in onderdelen als:

– Duurzaamheid van de huisvesting

– Duurzaamheid van de operationele processen

– Duurzaam personeelsbeleid

– ……

Aan de ene kant lijkt dit een enorme grote en complexe opgave. Tegelijk biedt het kijken naar duurzaamheid vanuit deze drie perspectieven iedereen de kans om keuzes te maken voor inhouden die haar of hem na aan het hart liggen. We kunnen immers niemand verplichten, maar hopelijk wel inspireren om duurzaam te doen…

Leren van tegenspraak … geen vanzelfsprekendheid

Als dagvoorzitter mocht ik afgelopen week het tweedaagse programma presenteren dat het European centre for evidence based mentoring had samengesteld. Dit centrum bestaat al een tijdje en is voortgekomen uit een initiatief van het Mentorprogramma Friesland. In de afgelopen jaren is het gelukt om Friesland internationaal op de kaart te zetten als een plaats waar op het gebied van mentoring erg interessante dingen gebeuren.

Dat leidde dus afgelopen week tot een programma waar zo’n zeventig deelnemers uit veel verschillende landen aan deelnamen. Een belangrijk onderdeel van het programma bestond uit vier presentaties van onderzoek uit de Verenigde Staten. Los van de inhoud, hielden enkele reacties op die resultaten me na afloop nogal bezig.

Er werd namelijk ook onderzoek gepresenteerd waaruit bleek dat het effect van mentoring vrij beperkt is. In een zaal vol enthousiaste en gemotiveerde mensen uit het veld van mentoring krijg je dan (blijkbaar) weinig applaus. “Verkeerde manier van onderzoeken”, “dat werkt hier heel anders”, “kan niet kloppen, ik merk dat toch zelf tijdens het werk” en meer van die reacties kwamen uit de zaal en vielen tijdens pauzes te horen.

Hoe moeilijk blijkt het dan dus om om te gaan met geluiden die je liever niet hoort. Hoe moeilijk is het om dan goed te blijven luisteren en te zoeken naar aanknopingspunten. Hoe makkelijk is het om dan in een welles-nietes spelletje terecht te komen. Maar als je je alleen nog maar afzet tegen de resultaten, ontneem je jezelf ook de mogelijkheid om er iets van te leren.

Ook hier gebruiken mensen blijkbaar liever het rode potlood om aan te wijzen wat er niet goed is, dan het groene potlood om te markeren waar je wat aan hebt en wat je verder helpt. Ook hier is de discussie makkelijker op te roepen dan het goede gesprek waarin je met elkaar verder probeert te komen.

En daarmee kom ik op mijn persoonlijke les van deze week … het goede gesprek ontstaat als we elkaar verder proberen te helpen, ook al kost het soms even moeite om elkaar vast te houden.

Dat zou mooi zijn…

Over twee weken presenteren we op het Friesland College ons nieuwe koersplan, een document waarmee we onszelf presenteren aan de buitenwereld. Terwijl je aan zo’n stuk werkt, praat je veel met anderen over je school en over je kijk op een school als de onze, een ROC dat zich presenteert als voorloper voor wat betreft modern beroepsonderwijs.

Maar naast al dat praten, denk je ook gewoon af en toe even na. Juist nu, midden in de kerstsfeer, merkte ik bij mezelf dat de vraag “wat voor school wil je zijn?” steeds weer terugkwam in mijn hoofd.

Al vaker sprak en dacht ik over de brede opdracht die we als ROC wat mij betreft waar moeten maken: het gaat om veel meer dan (al dan niet zo snel mogelijk) opleiden van jonge mensen voor een plek op de arbeidsmarkt. We zijn geen platte toeleveranciers voor de arbeidsmarkt, maar willen een relevante rol spelen voor iedereen die bezig is zichzelf te ontwikkelen.

Maar wat betekent dat dan voor je manier van werken? “Wat voor school wil je zijn?”, betekent ook “wat voor organisatie wil je zijn?”, “hoe wil je (samen)werken met elkaar en met je omgeving?”, “wat wil je betekenen voor elkaar?”, “op welke manier denk je dat je het beste de moeite waard kunt zijn voor al je stakeholders?”

“Wij zijn gewoon een goede school” was tijden het motto van een van de collega-ROC’s. En eerlijk is eerlijk, een tijd lang vond ik het wel wat hebben “gewoon een goede school”. Maar intussen denk ik dat het een motto is dat erg past bij de Nederlandse mentaliteit van “je kop niet boven het maaiveld uitsteken”. En daar heb ik steeds minder mee. Ik voel steeds meer voor “het verschil willen maken” als motto. Dat is toch wat je wilt als school: dat je ertoe doet.

Op de eerste plaats wil je dat verschil maken voor de studenten die zich bij je deur melden. Maar ik wil graag een stap verder gaan. Hoe kunnen we, als school mét onze medewerkers en studenten, verschil maken voor de wereld. Die wereld heeft dat volgens mij hard nodig, want als we ermee om blijven gaan zoals we dat nu doen dreigt het faliekant mis te gaan…

En toen stuitte ik op het volgende citaat:

“Om de wereld te veranderen, moet je groepen vormen die samen iets voor elkaar willen krijgen, is zijn overtuiging. Dat maakt het makkelijker, betaalbaarder, maar ook leuker. Want eenmaal in zo’n groep komen ook andere gespreksonderwerpen voorbij.” (Met dank aan Bouwe de Boer, energiecommissaris van de provincie Fryslan.

“Groepen die samen iets voor elkaar krijgen”… dat bleef in mijn hoofd hangen. En deed me denken aan een woordenpaar dat me ook al even bezighield: “Gesellschaft” en “Gemeinschaft”. Wikipedia geeft bij deze woorden de volgende omschrijving: “Daarbij is de Gemeinschaft een samenleving met sterke affectieve bindingen en saamhorigheid, terwijl in de modernere Gesellschaft er sterke economische bindingen zijn met onderlinge concurrentie.”

Is dat niet de richting die we in moeten slaan? Moeten we geen afscheid nemen van het denken in termen van economie, marktaandeel, profijtbeginsel, etcetera? Is dat geen wereldbeeld waarin het eigenbelang altijd voorop zal staan, of dat nu van het individu, van de organisatie of wat dan ook is?

Moeten we niet gaan kijken naar een manier van werken en leven waarin het primair gaat om een samenleving waarin saamhorigheid kenmerkend is voor de wegen die we inslaan? En geldt dat dan ook niet voor een school als de onze, waarvan we wel vakwerk zeggen dat het een weerspiegeling van de maatschappij is?

Past het woord “Gemeinschaft” niet heel mooi bij ons friese woord “Mienskip”, waarbij ik altijd zal pleiten voor toevoeging van het minstens zo belangrijke adjectief “iepen”? Ofwel, om terug te keren naar het Nederlands, willen we als school verschil maken, moeten we dan niet werken aan een open samenleving waarin saamhorigheid en verbondenheid met elkaar en de omgeving centrale kenmerken zijn?

Broedplaats

Veel veranderingen beginnen ergens om vervolgens langzaam maar zeker hun weg te vinden in de samenleving. Het realiseren van een veranderingen is daarbij vaak een kwestie van vallen en opstaan. We proberen iets te verbeteren en dat lukt dan … of niet. Op veel terreinen zien we broedplaatsen ontstaan waar ruimte is voor dat vallen en opstaan. Vaak betreft het een verzamelplaats waar mensen een ambitie en/of een werkveld met elkaar gemeen hebben.

Het zou mooi zijn als onze school zo’n broedplaats werd waar we samen ontdekken hoe het kan werken … zo’n SAMENleving waarin saamhorigheid en duurzame ontwikkeling het winnen van eigenbelang en economisch gewin.

Wie heeft het hier voor het zeggen?

Zoals (bijna) alle (onderwijs-)organisaties is het ook bij de school waar ik werk een terugkerend thema: hoe zorgen we voor optimale samenwerking tussen het primaire proces en “de ondersteuning”.

En zoals (bijna) altijd bestaat de neiging tot simpele oplossingen. Het digitale tijdperk, waarin alles terug te brengen valt tot de keuze tussen een 0 en een 1 gaat verder dan de wereld van automatisering. Ook in ons eigen hoofd gaat het steeds weer om keuzes tussen A en B, waarbij et een volstrekt het tegenovergestelde is van het ander. En daarmee worden A en B min of meer synoniem met “goed” en “fout”.

Kijkend naar het thema van dit blog, kom je dan op keuzes als:

  • Vraag versus aanbod
  • Staf versus lijn
  • Positie versus competenties
  • Rol versus functie
  • Top-down versus bottom up

In dergelijke gesprekken krijg je steeds weer discussies over principes, over “hoe het hoort te zijn”. En tijdens al dat praten verandert er niets, worden verschillen eerder groter dan kleiner, terwijl de een de ander uitleg hoe de wereld in elkaar zit.

Maar kan het ook anders? En zo ja, hoe dan? Daar zal geen standaardrecept voor zijn. Maar wij proberen het wel. In grote lijnen doen we dat door op verschillende niveaus vragen te formuleren die we proberen te beantwoorden. En bij al die vragen geldt: de antwoorden zijn belangrijk, want die geven vorm aan onze manier van werken. Maar meer nog …. naast (en soms ondanks) deze antwoorden geven we de voorkeur aan het gebruik van gezond verstand. Dat valt niet in afspraken en regels te vatten.

Op organisatieniveau:

  • Waartoe bestaat de organisatie
  • Wat heeft de organisatie nodig om dat voor elkaar te krijgen?
  • Wat betekent dat voor de mensen die het moeten doen?
  • Hoe kunnen we dat het beste organiseren?

Op medewerkersniveau:

  • Waar heb je last van?
  • Wie heb je nodig om dat aan te pakken? (En zorg daarbij voor voldoende diversiteit op het gebied van deskundigheden, werkstijl en teamgedrag)
  • Wat zijn de kaders waarbinnen een oplossing gezocht kan worden (inhoudelijk, wet- en regelgeving, financieel, facilitair, etc.)?
  • Bedenkt met elkaar een oplossing …. en pas die toe!

Voor velen is dit anders dan ze gewend zijn. De ruimte om een eigen oplossing te bedenken en dat dan ook te gaan doen, past bij een nieuwe organisatiecultuur waarin verantwoordelijkheid nemen en verantwoording afleggen meer en meer in de genen moet komen. Daarbij horen drie kenmerken waar ik dit blog mee afsluit:

  • Lef, want je kunt beter achteraf excuus maken dan vooraf toestemming vragen
  • Flexibiliteit, want met de snel veranderende omgeving zal ook onze manier van werken nooit af zijn,
  • Samenwerking, want me elkaar de verantwoordelijkheid vanaf het begin nemen, werkt beter dan iedereen die steeds weer probeert een stukje van de puzzel te leggen.

Mijn laatste tweets

Archief

Categorieën