Hét alternatief bestaat niet, maar een alternatief is hard nodig …

Onlangs werd ik gevraagd om in 17 minuten mijn reactie te geven op “Het Alternatief”, een boek waarin diverse mensen een min of meer nieuwe kijk presenteren op onderwijs(beleid). De aandacht voor het boek is stormachtig gegroeid nadat de minister van OC&W het boek aanhaalde tijdens de begrotingsbehandeling van haar ministerie in de Tweede Kamer.
Kern van het boek is een oproep tot “flipping the system”, een manier om aan te geven dat het onderwijs weer meer “van de docent” moet worden.
Het boek helpt mij enorm om mijn eigen gedachten ten aanzien van onderwijsontwikkeling en -bestuur vorm te geven. Daar ben ik de samenstellers, René Kneyber en Jermer Evers, (en in hun kielzog allen die bijdroegen) dankbaar voor.
Dat betekent niet dat ik 100% achter alle ideeën in het boek sta. Dat is ook schier onmogelijk gezien de diversiteit van de bijdragen, die zeker niet altijd in elkaars verlengde liggen. Aan de hand van de titels van de vijf delen waaruit het boek bestaat, geef ik hier mijn reflecties. Daarmee geef ik geen samenvatting! Koop en lees het boek alsjeblieft zelf en vorm je eigen mening.

1. De cultuur van het afrekenen
Kern van dit deel is de kritiek op een cultuur waarin marktdenken, toetsen en vergelijken centraal staat. Het is de cultuur van de lijstjes en de kengetallen. Wie de kranten leest, kan er niet omheen. Meer toetsen, eerder toetsen, vaker toetsen … het houdt niet op.

Afrekenen is het gevolg van gebrek aan vertrouwen. De toets vervangt het professionele oordeel, omdat de professional gedegradeerd wordt tot uitvoerder. Die degradatie betekent ook het einde van de verbinding tussen professional, bestuur en beleid. Het onderwijs is geen resultaat meer van gezamenlijkheid, maar van verdeelde taken.
En daarmee ontstaat in de school een tegenstelling tussen diverse geledingen. Ook intern dringt de afrekencultuur door. De bestuurder voelt zich door de inspectie afgerekend en ziet geen andere kans dan dit doorvertalen naar “de werkvloer”.
Om de relatie binnen scholen te herstellen én om de relatie tussen school en omgeving te herstellen moeten we afscheid nemen van de afrekencultuur.

2. De leraar en zijn leerlingen
In dit deel wordt aandacht gevraagd voor de (her)waardering van de professionaliteit en expertise van leraren. De kwaliteit van het onderwijs hangt direct samen met de kwaliteit van de docent. Om het maar simpel te zeggen: liever een goede docent met een slechte methode dan andersom.

Hierboven gaf ik al aan dat in de huidige cultuur de docent gedegradeerd dreigt te worden tot uitvoerder. Het denken over en bedenken van onderwijs wordt daarbij afgescheiden van de uitvoering. Feitelijk zit daar een belangrijk deel van de vraag of de docent wle of niet gezien moet worden als een professional.
Dat laatste zie ik als een wenkend perspectief: de docent als professional die in een team zo volledig mogelijk de verantwoordelijkheid neemt voor kwalitatief goed onderwijs. Dat gaat gepaard met lusten én lasten. Het is natuurlijk prettig om ruimte te krijgen voor je professionaliteit.  De goede docent verdient die ruimte en zal daar mee omgaan op een manier die leidt tot beter onderwijs.
Maar dit vraagt ook om verantwoording. Niet in de zin van afrekenen, maar in de vorm van een professioneel gesprek in het team. Een leidinggevende doet aan dat gesprek mee. Dat professionele gesprek kan (of zal?) ook een lastig gesprek zijn. Maar het hoort er wel bij. Dat gesprek over geleverde prestaties en kwaliteit, over professionalisering en de eigen sterkte-/zwakteanalyse.

3. De school en de schoolleider
Belangrijke discussiepunten binnen de schoolorganisatie gaan momenteel over werkdruk en professionele ruimte. Te grote klassen en te veel lessen leiden tot ontevredenheid bij docenten. Zij ervaren onvoldoende invloed op deze zaken, waarbij voor hen geregeld word hoe hun werkweek eruit ziet.

In principe zou ik teams zoveel mogelijk ruimte willen geven om zelf te bepalen op welke manier zij het onderwijs verzorgen. Daarbij gaan zij over zaken als groepering, methodes, taak- en werkverdeling, etcetera. Uiteraard grijp ik daarbij terug op wat ik hierboven stelde: de manier waarop dit gebeurt is wel onderwerp van het professionele gesprek. De leidinggevende kan daarbij ruimte nemen om (de werkwijze van) de docent/het team ook te confronteren met kaders en met de resultaten/effecten die er het gevolg van zijn.
Tegelijk wil ik hier stilstaan bij de vraag dat werkdruk een ervaren gegeven is. Zonder drukte te ontkennen is het een subjectief punt of een bepaalde invulling van een weektaak als druk gezien wordt. Daarbij treedt een ervaring van werkdruk volgens mij eerder op als het werk uitgevoerd wordt in een context van onvrede, gescheiden werelden en gebrek aan samenwerking.

4. Beroepstrots en de dialoog
Een cruciaal onderdeel van het boek! Het denken over kwaliteit moet terug de school in. Daarbij (weer) voorkomen dat het tot platte afrekening leidt. Dus er moet ook ruimte zijn voor kwetsbaarheid. Zwaktes mogen getoond worden, want alleen als ze onder ogen gezien worden kan het gesprek gaan over verbetering. En alleen als je zwaktes mag tonen ontstaat er ruimte om trots te zijn op de kwaliteit die je levert en de verbeteringen die je realiseert.

Feitelijk ontstaat in dit deel van het boek voor mij “het alternatief”. Hier worden kenmerken van het professionele gesprek duidelijk. Hier komt de cultuur naar voren die als alternatief voor de afrekencultuur zou kunnen/moeten ontstaan. Daarbij passen weinig kanttekeningen. Wat mij betreft wel de opmerking dat beroepstrots niet aan docenten is voorbehouden. Wat mij betreft moeten we naar een situatie waarin alle werkers in de school trots zijn op hun beroep, maar vooral op de resultaten van hun team/school. Dat gun ik docenten, maar evenzeer administratieve krachten, bestuurders, schoonmakers, leidinggevenden, en alle anderen in de school.

5. Het alternatief
In het laatste deel krijgt het alternatief dat de samenstellers voor zich zien vorm onder de noemer “flipping the system”. Met behulp van een omgekeerde piramide presenteren zij een situatie waarin beleid en kwaliteit beginnen bij de basis: docenten. In “oude” termen pleiten zij voor een omkering: niet langer “top down”, maar “bottom up”. In zo’n systeem krijgen zaken, waar eerder voor gepleit werd, weer volop kans: trots, ruimte, autonomie, kwaliteit.

Ik twijfel over deze omkering. Blijven we daarmee niet te veel gevangen in het oude paradigma? Krijgen we niet een nieuwe vorm van eenrichtingsverkeer? Als het professionele gesprek een centrale rol vervult, impliceert dat dan geen tweerichtingsverkeer? Daar zou wat mij betreft het alternatief gezocht moeten worden … in de omzetting van een smalle eenrichtingsweg in een brede boulevard waarop al het verkeer ruimte geniet om in twee richtingen te bewegen.

20131128-222254.jpg

1 Response to “Hét alternatief bestaat niet, maar een alternatief is hard nodig …”


  1. 1 RW 29 november 2013 om 12:45

    Prima idee en visie!. Jammer alleen dat er binnen een grote onderwijsinstantie de “vormgeving” van het onderwijs vaak star en strak “geregeld” wordt door een club van heel veel (niet meer) onderwijsgevenden, die wel voorschrijven dat we bijv “…………..” als zaligmakende methode zouden moeten invoeren. FOUT dus. Want…zie artikel: de professional heeft kennis en vaardigheden om te bepalen welke methode en didactiek in welke situatie en met welke cursist(en) het best toegepast kan worden. Dus eerst maar in eigen organisatie laten indalen deze visie. Ik ben het er overigens helemaal mee eens! Een map vol procedures en protocollen enz kan nooit de kwaliteit bieden zonder de professional die dit aan de dag legt. Onder voorwaarde dat de onderwijsinstantie hem faciliteert, waardeert en vertrouwt!!!


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s




Mijn laatste tweets

Archief

Categorieën


%d bloggers liken dit: